Ramazan Aslan

Ramazan Aslan

İNSANIN VAROLUŞSAL YÜZLEŞMESİ

16 Kasım 2026 15:32 Boğaziçi Eğitim Derneği 122

İnsan, çoğu zaman hayatın akışı içerisinde kendi varlığının anlamını düşünmeden yaşar. Gündelik meşguliyetler, geçim telaşı, gelecek kaygısı, dünyevi beklentiler ve bitmek bilmeyen arzular, zihnini sürekli meşgul ederken yaratılış gayesini hatırlamaktan uzaklaşabilir. Sabahın telaşı akşamın yorgunluğuna, bugünün kaygıları yarının hesaplarına karışır. İnsan, bir şeylere yetişmeye çalışırken nereye doğru yürüdüğünü; dünyalık kazanımların peşinde koşarken ahiretine ne hazırladığını çoğu zaman sorgulamaz. Böylece hayat, Allah'ın insana bahşettiği bir emanet ve kulluk imkânı olmaktan çıkarak dünyevi hedeflerin gerçekleştirilmeye çalışıldığı sınırlı bir zaman dilimi gibi algılanmaya başlar.

Oysa insanın iç dünyasında, bütün bu meşguliyetlerin ötesinde kendisini hakikate çağıran bir fıtrat vardır. Bu fıtrat, insanı yalnızca yaşamakla yetinmemeye, varlığının hikmetini ve yaratılışının gayesini aramaya yöneltir. Bazen beklenmedik bir haber, bir ayrılık, bir musibet, bir ölüm haberi yahut hayatın sıradan akışı içerisinde yaşanan derin bir fark ediş, insanın kalbinde uzun zamandır üzeri örtülmüş hakikatleri yeniden görünür kılar. O ana kadar vazgeçilmez zannedilen meseleler anlamını yitirir; peşinden koşulan arzuların geçiciliği, sahip olunan nimetlerin emanet oluşu ve insan ömrünün sınırlılığı bütün ağırlığıyla hissedilir. İnsan, ilk defa dış dünyadaki gelişmelerden ziyade kendi iç dünyasına yönelir ve kendisine şu soruyu sormak zorunda kalır: Ben, Rabbimin bana bahşettiği bu ömrü hangi gaye uğruna yaşıyorum?

Bu soru, sıradan bir düşünce değil, insanın bütün hayatını yeniden değerlendirmesine vesile olabilecek derin bir muhasebenin başlangıcıdır. Çünkü insanın en büyük yanılgılarından biri, dünyadaki varlığını kendi iradesiyle başlayıp kendi arzularıyla şekillenen bağımsız bir hayat olarak görmesidir. Hâlbuki insan, kendi kendisinin sahibi olmadığı gibi sahip olduğunu düşündüğü hiçbir nimetin de mutlak maliki değildir. Ömrü, bedeni, aklı, iradesi, ailesi, malı ve sahip olduğu bütün imkânlar Allah'ın kendisine emanet ettiği nimetlerdir. Bu emanetlerin kıymeti, yalnızca insana sağladıkları faydayla değil, hangi istikamet üzere değerlendirildikleriyle ölçülür.

İnsan, gündelik hayatın alışkanlıkları içerisinde zamanla bu emanet bilincini zayıflatabilir. Geçici olanı kalıcı, araç olanı amaç, dünyalık kazanımları ise hayatın nihai gayesi hâline getirebilir. Makam, mevki, mal, mülk, itibar ve insanların takdiri, kalbin yöneldiği temel değerler hâline geldiğinde insan, yaratılış gayesinden uzaklaşma tehlikesiyle karşı karşıya kalır. Çünkü dünya nimetleri, insanın istifadesine sunulmuş olmakla birlikte onun varoluşunun nihai amacı değildir. Bunlara sahip olmak değil, bunlar karşısında nasıl bir kulluk bilinci taşıdığı önemlidir. Asıl mesele, insanın dünyaya sahip olması değil, dünyanın insanın kalbine hükmetmeye başlamamasıdır.

Modern hayatın insanı sürüklediği bu anlam kaybı, yalnızca bireysel bir huzursuzluk olarak değerlendirilemez. İnsanın yaratılış gayesinden uzaklaşması, zamanla değerler dünyasında da çözülmeye yol açar. Kazanmak, tüketmek, görünür olmak ve beğenilmek gibi arzular, hak ve hakikatin önüne geçtiğinde insanın ölçüleri değişir. Helal ve haram hassasiyetinin yerini menfaat, ihlasın yerini gösteriş, kanaatin yerini doyumsuzluk, kardeşliğin yerini rekabet alabilir. Böyle bir hayat düzeninde insan, dışarıdan bakıldığında pek çok şeye sahip olsa da kalbinin ihtiyaç duyduğu huzuru bulamayabilir. Zira kalbin sükûnu, dünyalık imkânların çokluğunda değil, Allah'a imanla ve O'na yönelişle mümkündür.

Kur'an-ı Kerim, insanın bu varoluşsal arayışına yaratılış gayesini hatırlatarak cevap verir. Yüce Allah, insanın başıboş bırakılmadığını, hayatının bir imtihan olduğunu ve varlığının kulluk sorumluluğuyla anlam kazandığını bildirir. Bu çerçevede kulluk, yalnızca belirli vakitlerde yerine getirilen ibadetlerden ibaret değildir. Kulluk; insanın niyetini, düşüncesini, ahlakını, kazancını, ilişkilerini ve bütün yaşamını Allah'ın rızasına göre düzenleme iradesidir. Namazla Rabbine yönelen insanın ticaretinde dürüst, ailesine karşı merhametli, insanlarla ilişkilerinde adaletli, toplumsal meselelerde duyarlı olması; imanının hayata yansıyan tezahürleridir.

Bu nedenle iman, yalnızca dil ile ikrar edilen veya zihinde kabul edilen bir hakikat olarak kalmamalıdır. İman, insanın şahsiyetini inşa etmeli; ahlakına, tercihlerine ve davranışlarına yön vermelidir. Kur'an ve Sünnet'in rehberliğinde şekillenen bir hayat, insanı yalnızca ibadetlerini yerine getiren bir birey olmaya değil, bulunduğu her alanda hakkı gözeten, emanete riayet eden, iyiliği çoğaltan ve kötülük karşısında sorumluluk üstlenen bir mümin olmaya çağırır. Çünkü kulluk bilinci, hayatın belirli alanlarına sıkıştırılamayacak kadar kuşatıcıdır. İnsan, Rabbine bağlılığını yalnızca ibadet mekânlarında değil, hayatın bütün ilişkilerinde ortaya koymalıdır.

Dünya hayatının faniliği de bu kulluk bilincinin temel unsurlarından biridir. Ölüm, insanın hayatından ayrı ve uzak bir gerçeklik değil, her insanın kaçınılmaz biçimde karşılaşacağı ilahi bir hakikattir. İnsan, ömrünün sınırlı olduğunu bilmesine rağmen çoğu zaman geleceği kendisine ait kesin bir hak gibi görür. Tövbe etmeyi, helalleşmeyi, gönül almayı, iyilik yapmayı ve sorumluluklarını yerine getirmeyi erteler. Oysa ecelin ne zaman geleceği bilinmez; insanın yarına dair kurduğu bütün hesaplar, Allah'ın takdirine bağlıdır. Bu hakikati idrak etmek, insanı hayattan uzaklaştırmamalı; aksine her anın kıymetini bilen, zamanını hayırla değerlendiren ve ahiret hazırlığını ihmal etmeyen bir bilinç kazandırmalıdır.

Resulullah'ın (sav) sünnetinde de dünya hayatının geçiciliğine ve ahiret yurdunun kalıcılığına dikkat çekilir. Bu anlayış, dünyayı terk etmeyi değil, dünya ile kurulan ilişkinin kulluk ve ahiret bilinci doğrultusunda düzenlenmesini gerektirir. Mümin, dünyada çalışır, üretir, ilim öğrenir, ailesinin geçimini sağlar, insanlara faydalı olur ve toplumun ıslahı için gayret gösterir. Ancak bütün bunları Allah'ın rızasından bağımsız amaçlar olarak görmez. Dünya nimetlerinden istifade ederken nimetin sahibini unutmaz; sahip olduklarını kendisine ait mutlak kazanımlar olarak değil, hesabı verilecek emanetler olarak değerlendirir. Böylece dünya, ahiretin karşıtı değil, ahiret saadetine vesile olabilecek bir imtihan alanı hâline gelir.

İnsanın kendisiyle gerçekleştirdiği muhasebe, yalnızca bireysel arınmayla da sınırlı kalamaz. Çünkü İslam'ın öngördüğü kulluk anlayışı, insanı toplumdan koparan bir içe kapanma değil, toplumsal sorumluluklarını derinleştiren bir bilinçtir. Mümin, yalnızca kendi ibadetlerinin ve kişisel kurtuluşunun peşinde olan bir insan değildir. O, ailesinden başlayarak çevresine, toplumuna ve bütün insanlığa karşı sorumluluk taşıdığının farkındadır. Yetimin başını okşamak, mazlumun yanında durmak, ihtiyaç sahibine el uzatmak, adaleti gözetmek, kardeşlik hukukunu korumak ve iyiliği yaygınlaştırmak kulluk bilincinin toplumsal hayattaki karşılıklarıdır.

Bu bakımdan nefsin ıslahı ile toplumun ıslahı birbirinden ayrı düşünülemez. Kendi nefsini sorgulamayan, davranışlarını Kur'an ve Sünnet'in ölçüleriyle değerlendirmeyen, adaleti şahsi menfaatlerinin gerisine bırakan bir insanın toplumsal değişime kalıcı katkı sunması mümkün değildir. Aynı şekilde toplumsal sorumluluklarından uzaklaşan bir dindarlık anlayışı da İslam'ın hayatı kuşatan bütünlüğünü yansıtamaz. Müminin şahsiyeti, iman ve ahlakla olgunlaşırken bu olgunluk çevresine iyilik, merhamet ve adalet olarak yansımalıdır. Böylece bireysel ıslah, ailevi sorumluluklar ve toplumsal dönüşüm aynı kulluk bilincinin birbirini tamamlayan boyutları hâline gelir.

Elbette insan, hayatı boyunca kusursuz bir çizgide yürüyemez. Nefsiyle mücadele eder, yanılır, gaflete düşer ve zaman zaman yaratılış gayesinden uzaklaşabilir. Ancak mümin için önemli olan, düştüğü yerde kalmak değil, hatasını fark ederek Rabbine yönelmek ve yeniden doğrulma iradesi göstermektir. Tövbe, yalnızca geçmişte yapılan yanlışlardan dolayı duyulan pişmanlık değil, insanın hayatına yeniden istikamet verme kararlılığıdır. Allah'ın rahmetinden ümit kesmeden, nefsin arzularına teslim olmadan ve geçmişin hatalarını geleceğin kaderi hâline getirmeden yaşamak, kulluk bilincinin önemli bir gereğidir. Çünkü insanın kurtuluşu, hiç hata yapmamış olmasında değil, hatalarını fark ettiğinde Rabbine yönelmesinde ve ıslah için gayret göstermesindedir.

Nihayetinde insanın hayat içerisinde zaman zaman yaşadığı derin yüzleşmeler, ona unutmaya başladığı hakikatleri yeniden hatırlatır. Dünya hayatının geçiciliğini, ömrün emanet oluşunu, ölümün yakınlığını, ahiretin kesinliğini ve kulluğun insanın yaratılış gayesi olduğunu yeniden düşünmeye sevk eder. Fakat bu farkındalığın gerçek değeri, yalnızca insanın duygulanmasında veya hayatın geçiciliğini hissetmesinde değildir. Asıl değer, bu idrakin insanı değiştirmesinde; niyetlerini arındırmasına, amellerini güzelleştirmesine, sorumluluklarını kuşanmasına ve hayatını Allah'ın rızasına uygun biçimde yeniden düzenlemesine vesile olmasındadır.

Çünkü insan, bu dünyaya yalnızca yaşamak, kazanmak ve tüketmek için gelmemiştir. O, Rabbini tanımak, O'na kulluk etmek, emaneti hakkıyla taşımak, nefsini ıslah etmek ve yeryüzünde iyiliğin, adaletin ve merhametin çoğalmasına katkı sunmakla sorumludur. Öyleyse asıl mesele, ömrümüzün ne kadar süreceği değil, bize bahşedilen bu ömrü hangi niyetle, hangi amelle ve hangi istikamet üzere tamamlayacağımızdır. Zira dünya hayatının sonu bir gün mutlaka gelecek; geriye ise insanın Allah katında karşılığını bulacağı iman, salih amel ve hayırla geçirilmiş bir ömür kalacaktır.

Yorum Ekle

İlk Yorumlayan Siz Olun!

YAZARIN SON 5 YAZISI

Tüm Yazıları
Boğaziçi Eğitim Derneği

Boğaziği Eğitim Derneği Kurumsal Web sitesi.

Boğaziçi Eğitim Derneği

İstiklal Mah. Hamikoğlu Sok. No:16
44320 Battalgazi / Malatya

Dernek Yazılımı: Medya İnternet™ - Dernek Sitesi Kulga © Tüm Hakları Saklıdır.