Ahlâk Arapça’da “seciye, tabiat, huy” gibi mânalara gelen hulk veya huluk kelimesinin çoğuludur. Sözlüklerde çoğunlukla insanın fizik yapısı için halk, mânevî yapısı için hulk kelimelerinin kullanıldığı kaydedilir (Lisânü’l-ʿArab, “ḫlḳ” md.). Başta hadisler olmak üzere İslâmî kaynaklarda hulk ve ahlâk terimleri genellikle iyi ve kötü huyları, fazilet ve rezîletleri ifade etmek üzere kullanılmıştır. Ayrıca ahlâk yanında yeme, içme, sohbet, yolculuk gibi günlük hayatın çeşitli alanlarıyla ilgili davranış ve görgü kurallarına, terbiyeli, kibar ve takdire değer davranış biçimlerine, bunlara dair öğüt verici kısa ve hikmetli sözlere ve bu sözlerin derlendiği eserlere edep veya âdâb da denilmiştir. İslâmî literatürde edep terimi ilk dönemlerden itibaren özel davranış alanları hakkında kullanılırken ahlâk, tutum ve davranışların kaynağı mahiyetindeki ruhî ve mânevî melekeleri, insanın ruhî kemalini sağlamaya yönelik bilgi ve düşünce alanını ifade etmiştir.(bkz. DİA). "Bu, öncekilerin tuttuğu yoldan (hulukil-evvelin) başkası değildir." (Şuara 26/137). "Sen elbette üstün bir ahlâka (hulukin) sahipsin."(Kalem 68/4). Ahlâk kelimesi Kur’an’da adet, gelenek ve ahlâk mânasında olmak üzere iki yerde tekil olan "huluk" şeklinde geçmektedir. Ayrıca birçok âyette birr, hidâyet, sırât-ı müstakîm, takva, ihsan, hasene, sıdk, amel-i sâlih, istikamet, hayır ve mâruf gibi iyi, güzel ahlâklılık; zulüm, fücûr, ism, hatîe, dalâl, fısk, fücûr, fahşâ, münker, bağy, israf, seyyie ve hevâ gibi kötü ahlâklılık ile aynı anlam veya yakın anlam ifade eden birçok kelime kullanılmıştır. Hadislerde hem bu kelimeler hem de ahlâk ve hulk kelimeleri de kullanılmıştır.
Kur’ân-ı Kerîm insanın ahlaki mahiyeti konusuna çok önem vermiştir. İnsanın en güzel şekilde yaratıldığını (Tin 95/4), Allah’ın ona kendi ruhundan üflediğini (Hicr 15/29), meleklerin Hz. Adem'e, diğer varlıklardan üstün olduğu ve saygınlığından dolayı secde ettiklerini (Bakara 2/34; A'raf 7/11; İsrâ 17/61; Kehf 18/50) belirtmiştir. Fakat insanın bu yüce ruhî yapısı yanında birde topraktan yaratılan beşerî yapısı vardır. Bu iki yönlülük insanın ahlaki bakımından çift kutuplu bir varlık olması sonucunu doğurmuştur. "Nefse ve ona düzen verene; Ona kötü ve iyi olma yeteneklerini yerleştirene andolsun ki, nefsini arındıran elbette kurtuluşa ermiştir. Onu kötülüklere boğan da ziyan etmiştir." (Şems 91/7-10). İnsanın dış görünümü, dış görünümünün nitelikleri ve anlamları hakkında halk (yaratılış) deniyorsa, ona benzer bir şekilde insanın nefsi, nefsinin özellikleri ve nefsine ait olanlarla ilgili içsel görünümlere de huluk (ahlak) denir. Zira insan nefsinin hem iyi hem kötü nitelikleri vardır. Sevap, günah gibi kavramlar da insanın dış görünümünden çok iç dünyasını ilgilendirmektedir. Kur’ân-ın insana bu şekildeki yaklaşımı, onun ahlâkî hüküm ve tercihlerini de aynı şekilde değerlendirmesine yol açmıştır. İslâm ahlâkının temeli dinî kaynaklıdır. (Ahzâb 33/36). Hakkında nas, delil bulunan konularda yükümlülüğün kaynağı dindir. İnsanların bu konularda tercih yapmasına müsaade edilmemiştir. Hz. Peygamber, ahlâkî hükümlerin de dahil olduğu helâlleri haram, haramları helâl saymaya yönelik bir anlaşmanın geçersiz olduğunu açıklamıştır (Nahl 16/116 ve bkz. Ebû Dâvûd, “Aḳżıye”, 12). Bununla birlikte, Allah’ın hükümlerine aykırı olmamak kaydıyla ana, baba, devlet gibi başka otoriteler de vazife koyabilirler ve bunlara itaat gerekir. (Nisa 4/59 ve bkz. Buhârî, “Aḥkâm”, 4, 43; Müslim, “İmâre”, 34, 38).
Kur’an eski milletlerin yıkılışlarında ahlâkî bozulma ve çöküntünün önemli ölçüde rol oynadığını haber vermektedir. Peygamber kavimlerinin, hep ahlaki bozulmalar ve bu konudaki ısrarları sonucunda musibetlere maruz kaldıklarını belirtir. Ahlaki bozulmalar ve ısrar toplumsal helaki getirmektedir. Şükretmek ise nimeti artırmaktadır. (İbrâhîm 14/7). Haram yemek, içmek veya haram yoldan kazanmak insanlar arasına kin ve nefret sokar (Mâide 5/91), iyi insan olmak, sâlih amellerde bulunanlara Allah’ın yardım edeceği ve yeryüzüne onları varis kılacağı belirtilmektedir. (Enbiya 21/105). Ahlakî değerler bir topluluğun kültürünün yaşam deneyiminden ürettiği değerler manzumesidir ve bireylerine bu manzume yoluyla "iyi insan" modeli sunar, kişi de o "iyi insan" modeli üzerinden kendini gerçekleştirir. “Ben güzel ahlâkı tamamlamak için gönderildim.” (Muvatta, Husnü’l-Huluk 8). Peygamberimiz gönderiliş amacını güzel ahlâkı tamamlamak olarak belirlemiştir. İslâm’da birçok farz, zorunlu ibadet bulunmaktadır. Bütün ibadetlerin asıl amacı insanlara ahlâkî erdemler kazandırmaktır. “Bir kimse güzel ahlâkı sayesinde, gündüz oruç tutan, gece namaz kılan kimsenin derecesine ulaşır.”(Ahmed b. Hanbel, Müsned, VI, 442). Müslüman; hayatı düzenli, her an rabbiyle görüşecekmiş gibi hazır, kardeşlik hukukunun farkında, iradesine sahip ve selim akılla hareket eden erdemli bir insandır. “Müminlerin iman bakımından en mükemmeli, ahlâkça en güzel olanıdır.” (Tirmizî, Rada’ 11).
“Sizden biriniz kendisi için istediğini kardeşi için de istemedikçe (gerçek) iman etmiş olmaz.” (Buhârî, İman 7; Müslim, İman 71). İnsan ilişkilerinde çok önemli bir ilkedir; kendisi için istediğini kardeşi için de istemek. İnsan bunu başardığı zaman insanlar arasında problemler tamamen bitmese bile en asgariye düşer. Peygamber dönemine Asr-ı Saadete (Mutluluk Çağı) isminin verilmesi tesadüf değildir. Bu çağ insanların çok varlıklı olduğu, her türlü imkâna sahip olduğu bir dönem değildi. Ancak insanlar mutlu idi. Çünkü, adalet ve güven vardı. Dolayısıyla huzur vardı. Günümüzde insanlar birçok imkâna sahip olduğu hâlde mutlu değiller. Mutluluk sâdece kişinin kendisinin mutluluğu ile sağlanamaz. Mutluluk herkesin, bütün toplumun mutlu olduğu yerde sağlanabilir. Ayrıca insan başkasını mutlu ettiği oranda mutluluğu kazanabilir. Diğergam, sâdece kendi menfaatini değil, herkesi düşünen fedakar insanların oluşturduğu toplumda gerçek mutluluk sağlanabilir.
“İyilik, güzel ahlâktır. Günah ise, kalbini tırmalayan ve insanların bilmesini istemediğin şeydir.” (Müslim, Birr 14). Günah, sadece haram listesinde olan değil; içini rahatsız eden, huzursuzluk veren şeydir. Kalp, insana verilmiş en hassas terazidir. Temiz kalmak istiyorsan, kalbini tırmalayan her şeyden uzak durmalısin. Güzel ahlâk, kişinin hem iç dünyasını temiz tutması hem de davranışlarıyla çevresine güven ve huzur vermesidir. İnsanı yücelten, toplumu güzelleştiren en önemli değerdir. Esasen ahlak, kurallar bütününe indirgenemez. Ayrıca ahlakın yaptırımı, hukuk gibi yasa önünde değil, toplumun ma'şeri vicdanında karşılık bulur. Ahlaka aykırı olan hukuka da aykırı olabilir ama ahlakî yargılama mahkemede değil, toplumun vicdanı ile kişinin vicdanı içinde olur. Amaç, kurallar yoluyla kuralların da kaynağı olan değerlerle iyi insan idealine ulaşmaktır. “Müminlerin iman bakımından en olgunu, ahlâkı en güzel olanıdır.” (Tirmizî, Rada, 11). Davranış, ancak başka insanlara veya varlıklara yönelik olduğunda anlam kazanır. Kişinin kendine yönelik tutumları bile (dürüstlük, sabır, sabırsızlık, kibir) topluma yansır. Görüldüğü gibi ahlâk insanlar arası ilişkilerinde etkin olan bir olgudur.
Ahlâk, insanın sahip olduğu iyi ve kötü huyların hepsinin kapsamaktadır. Ancak ahlâk hep olumlu, güzel anlamı çağrıştırmaktadır. Olumsuz yönünü belirtmek için olumsuz bir sıfat ile kullanılması âdet haline gelmiştir. Kötü ahlâklı, terbiyesiz, edepsiz gibi. Ahlâk kelimesi genel olarak yalnız başına hep olumlu anlamda kullanılmıştır. Güzel Ahlâk; İnsanların hem dünya hem ahiret huzurunu sağlayan, toplumda sevgi, saygı ve güven ortamını oluşturan, kişiyi Allah katında yücelten, insanlar arasında değerli kılan, Peygamber Efendimizin (s.a.v) en yüce özelliği olan, İman ile birlikte en büyük kemâl (olgunluk) vesilesi sayılan bir fazilettir. Güzel ahlâk; kişiyi kemâle erdiren, Rabbimizin rızasını kazandıran ve insanları birbirine yaklaştırarak dünyayı daha yaşanabilir kılan en üstün insânî değerdir.
Hüseyin KUBAT
Temmuz 2025 Burhaniye
